In nomine sancte et indiuidue trinitatis patris et filii et spiritus sancti. Amen. Aggressurus libros sentenciarum 4or habeo prelibare
Quod nobis omnibus concedat ideo ihesus christus pro salute nostra crucifixus verus deus in eternum benedictus. Amen.
Et tantum de principali et hoc et cetera.
Four paragraphs of varying lengths added after the final rubric by a contemporary hand, probably the same hand as in many marginal comments. Nicolaus Wentorp and Ludolphus de Wilden OP, see Stegmüller (1948), pp. 185–186, are mentioned here.
Cupientes aliquid de penuria ac tenuitate nostra cum paupercula et cetera. Iste liber sententiarum prima diuisione diuiditur in 3s partes videlicet in prologum tractatum et epilogum tractatus incipit ibi veteris ac noue legis
Capitulum autem dicitur quasi tocius sentencie caput vel principium ratio est quia breviter continet siue inchoat senteciam dicendorum etc.
Et sic finitur prologus.
The final rubric is followed by: ‘Sequitur questio circa prologum et est illa Sequitur textus’. The last two words have been crossed out.
Veteris ac noue legis continentiam eciam atque eciam diligenti indagine et cetera
Expedito prohemio sequitur tractatus liber sentenciarum intitulatus venerabilis magistri anthonomasice (!) sic dicti petri lumbardi (!) et prima diuisione diuiditur in quattuor libros parciales
Si ergo volumus bene facere et mereri necesse est voluntatem nostram diuine voluntati tamquam prime sue regule per insecucionem recte racionis conformari quod fuit dicendum et cetera cui semper ut conformemur concedat nobis ihesus christus eterni patris filius cum spiritu sancto vnus deus in eternum gloriosus Amen.
Et sic et finis primi libri sentenciarum in laude dei.
Creacionem rerum insinuans scriptura deum esse creatorem iniciumque et cetera
Hic est liber secundus sentenciarum qui sic continuatur ad precedentem postquam in primo libro tractatum est de deo essencialiter in se secundum racionem sue naturalis perfectionis
pro fine istius secundi libri sententiarum inponendo altissimum dominum nostrum scilicet ihesum christum deuote exoremus ut obedientiam debitam prelatis nostris et precipue sibi creatori nostro sic seruemus ut per eum salutem impetremus et in eterna felicitate cum ipso iugiter regnemus Amen
Et sic est finis 2i libri sentenciarum in laudem omnipotentis dei
f. 338v5a feria 4or temporum post ⟨exaltationem⟩ crucis Anno domini Mcccclxio dominus sit semper benedictus
Cum ingratitudo sit maximum viciorum quia est inimica anime exinanicio meritorum virtutum dispersio beneficiorum perdicio
Oremus pro animabus nostrorum predecessorum et precipue benefactorum et membrorum de germio (!) vniversitatis in christo defunctorum Et primum pro fundatoribus benefactoribus et rectoribus nostre alme universitatis Nominatim igitur recommendo deuotis etc
Aggressurus 3m librum sentenciarum diuina mihi fauente clemencia 4or sum facturus primo et in omnia premittam diuini auxillii (!) inuocacionem
idem sol mistice christus ihesus dei patris eternus filius ex maria virgine de spiritu sancto et temporaliter incarnatus nunc et semper et in secula seculorum benedictus et glorificatus Amen.
After the text proper two further sentences are written with space in between:‘Quantum ad 3m sit questio pro replicacione facienda ista videlicet. Quantum ad 4m Expeditis primis tribus graciarum actiones sunt referende Referimus igitur magister meus reuerendus concurres et ego In primis et principaliter gratiarum actiones tam deuotas quam debitas omnipotenti deo’.
Cum igitur venit plenitudo temporis ut ait apostolus misit
Iste est liber 3us sentenciarum Qui sic ad precedentes continuatur postquam in primo libro tractatum est de deo essentialiter in se secundum racionem sue naturalis perfectionis
illam autem leuitatem que est in iugo domini modo non sentiunt ii qui ex caritate et amore precepta noue legis obseruant quibus mediantibus ad promissa eterna scilicet ad vitam beatam perueniant quam nobis omnibus misericorditer concedat qui sine fine viuit regnat Amen Amen Amen et cetera et cetera
Et sic est finis in laude dei 3ii libri sentenciarum.
f. 412rAnno domini Mcccclxijo in profesto mathie apostoli Completus legendo per magistrum Bernardum Wissell sacre theologie baccalarium formatum deo gracias in alma vniuersitate studii rostockcensis
Quia sancta et salubris est pro defunctis exoracio et memoria ut a peccatis soluantur [--- 2 chars ---] machab 12o potissime magister [?] dominico [?] missarum solempnia ex quo quia
tamen tenemur pro domesticis fidei et pro benefactoribus specialiter. Ideo nominatim recommendo devotissime etc.
In presenti actu diuino mihi suffragante presidio pro introitu in 4m librum sentenciarum 4or ordinarie faciam primo ipsum diuinum presidium deuotius implorabo
Expedito primo et 2o scilicet diuini nominis inuocacione et sacre scripture precipue librorum sentenciarum aliquali recommendacione restat iam 3m quod est quandam questionem mouere et pertractare et in eius dissolucionem contra magistrum meum reuerendum magistrum hinricum schonen mecum concurrentem replicare Sit ergo questio hec in forma Vtrum etc require in sexterno foris Sequitur 4m scilicet graciarum actio Quo finito Sequitur littera in nomine domini
⟨S⟩Amaritanus enim wlnerato approprians curacioni eius sacramentorum
Iste est liber 4us sentenciarum. Qui sic ad precedentes continuatur postquam in primo libro tractatum est de deo essencialiter in se secundum racionem sue naturalis perfeccionis qui in actum est de prelacione dei presidentis Et in 2o detractatum est de eo secundum quod potencia sua relucet specialiter in opere creacionis
de hiis autem remediis piissimis magister sentenciarum in 4o libro pertractat in quo agitur de sacramentorum efficacia et institucione et eorum salutifera administracione de futura iudicio et mortuorum resurrexione de tormentis malorum et eorum punicione de gloria beatorum et eorum premiacione que consistit in dei benefica visione et fructifera dileccione quam nobis omnibus post hanc vitam miseram misericorditer tribuat dominus noster ihesus christus dei et hominis filius nunc et in eternum laudabilis et gloriosus Amen.
The colophon is followed by three paragraphs of text by the same hand: ‘Expeditis primis duobus veniam consequenter ad 3m quod est mihi difficillimum in quo habeo referre graciarum actiones. In primis semper et principaliter refero graciarum actiones omnipotenti deo tam deuotas quam debitas pro vniuersis donis mihi misero indigno ... et precipue illis magistris dominis et studentibus qui paruitatem nostram in lectionibus et aliis non dedignati sunt audire et visitare offerens me ad eorum beneplacita similia et maiora etc. Vadamus Cum domino’
f. 423: the lower left corner is detached resulting in some textloss.
f. 537vEt sic finiuntur 4or libri sentenciarum quos legendo penetrauit Magister Bernardus Wessell de Indagine sacre theologie baccalareus formatus In studio florido et famoso vniuersitatis Rostokcensis Sub Anno domini M⟨cccc⟩lxiio in die Eufemie beate martiris Deus sit benedictus
The paper pastedowns are half covered by a parchment pastedown, which is folded around the back of the first and last quires respectively and visible as a stub.
Lines counted on f. 119r (48 lines) and f. 517r (54 lines). Column guidelines in pencil visible on some pages.
Script
Textblock
Hand 1
Gothic cursiva currens.
Additions
Binding/Endleaves
(LCI)
Upper margin in ink by a contemporary hand: ‘Hunc librum accepit venerabilis magister Iohannes gherdes accomodato ex doctore B. wissel cuius anima in sancta pace quiescat quem mortuo eodem domino doctore B. mihi vt vni ex heredibus tradidit. Iohannes rede magister.’
(Tail)
In ink by a contemporary hand: ‘Wesseli collecta’
Textblock
(f. SL10v)
Top of page in ink by a contemporary hand: a conditional clause with alternatives for the three main elements of the clause. The beginning of the sentence is missing on account of ripped out pages.
(ff. 1r–537v)
Corrections and marginal notes throughout in ink by the main and other hands.
(f. 1r) Outlined A in red over 4 lines filled with a simple pattern. (f. 6r) Plain C over 4 lines with a man's face in black ink in the counter space. (ff. 34v–531r) Outlined initials in black ink over 3-4 lines, sometimes space is reserved but initials are lacking. (f. 343r) Plain C in black over 4 lines with a man's face in the counter space. Certain sentences underlined and capitals touched with red on (ff. 1r–8r).
Contemporary binding. Brown leather over wooden boards. 4 spinebands and 2 endbands. Originally 2 hooked clasps with fan-shaped catchplates, no name engraved, cf. Altmann (1972). A diamond-shaped metal center piece with small boss and ornamentation. Spine: two old shelfmarks, ‘205’ written directly on the leather; at the bottom a white label with the current signum ‘A 15’. Made by a bookbinder at Rostock University, see Altmann (1972), pp. 21–37, nos. 9–22, pp. 21–37, nos. 9–22, and Schunke (1979–1979), vol. 2, pp. 231–232.
300 ×
230 ×
120 mm
LCO: Frame and centre panel created by 3-line blind tooling. Frame is filled with tooled leaf border, (Altmann (1972), p. 34, Plate 4, Laubstab 244a). Centre panel stamped with floral motifs repeated 4 times, Altmann (1972), p. 34, Plate I, Rautenplatte 13a). RCO: Single frame at top and bottom, double frame at the sides created by 3-line blind tooling, all filled with the same leaf border as on LCO. Centre rectangle stamped with the same floral motif as on LCO repeated 2 times.
The leather covering is torn and cracking along the spine. The wooden boards can be seen through the holes both on the LCO and the RCO. The hooked clasps and the leather straps are missing. Small remnants of the leather straps attached to the anchor plates. On the LCO the lower catchplate is lost. The boss on the metal centre piece on the LCO is flattened and cracked. The metal centrepiece on RCO missing.
Germany, Rostock, 1461-1462, see colophons on f. 269r, f. 338v and f. 412r. Hedlund, p. 31 tentatively suggests that this may be Bernardus Wissel's autograph.
Provenance
According to a note on the LCI the manuscript first belonged to Bernardus Wissel, who then lent it to ‘Iohannes Gherdes’ (Johannes van Reden), a master at Rostock, Following Wissel's death, Johannes retained the volume. For Johannes van Reden, see Stegmüller (1948), p. 186, KOLLA DETTA NÄR KÅ 1948 KOMMER.
Former librarian Anna Wolodarski suggests that it was once in the possession of Benedictus Petri, canon of Skara and priest-brother at Vadstena abbey who was sent as a missionary to Lappland in 1525, see Gejrot (1996), no. 1048, 1107. He matriculated at Rostock University in 1514, see Callmer (1988), no. 290. The copy of Johannes Gritsch, ‘Quadragesimale’, Nürnberg 1488 now at the National Library (Inc Holm 493) was evidently owned by Benedictus Petri and contain marginal notes by several hands. According to Wolodarski, one of them (in quire E, bifolium 3r, 4v, 1br etc) is probably the same hand in A 15, e.g. f. 1v, f. 453v. Inc Holm 493 was donated by Benedictus Petri to Sveno Jacobi (c. 1480-1556), bishop of Skara, who studied at Rostock University, see Callmer (1988), no. 254. Sveno Jacobi owned two more printed books bound by the same bookbinder at Rostock University, and both have his name engraved on the catchplates (cod. Holm. Ij:1a:1-2).
In the inventories from the Antiquities Archive, U 90:2 and U 90:4, the manuscript is listed as 205, which is written in ink on the third panel of the spine. The current signum is used for the first time in Helin's inventory U 91:2:1.